Pangaweruh Sunda

NYUNDA

Baheula balaréa urang Sunda hirup dina “isme” Sunda anu gembleng. Tah ieu anu dina jamanna diistilahkeun subagé “nyunda”.

Sendi-sendi kahirupan saperti ekonomi, politik, sosial, budaya, pertahanan, jeung kaamanan sakumna dumasar kana isme Sunda.

REKOMENDASI

Dina hal budaya misalna: ti mimiti seni, basa, busana, teknologi, nepi ka padumukan jeung panganjrekan, kabéhanana dumasar kana budaya Sunda.

Sajalan jeung waktu sendi-sendi kasebut hiji-hiji jadi udar. Anu utamana leupas tangtuna agama. Hal ieu kacida “kasat mata” anu antukna mayoritas urang Sunda ayeuna ngagem Islam.

Kondisi anu tangtuna baé kacida dipihanjeluna ku maranéhna anu masih dalit nganut agama karuhun. Parandéné kitu tangtu baé henteu dipikahanjakal, samalah disyukuran, ku urang Sunda anu boga kayakinan yén Islam téh hiji-hijina agama anu haq.

Tah kitu leupasna sendi-sendi kasebut, leupas hiji hiji anu antukkna ngan nyésa hiji sendi wungkul anu kondisina geus di tungtung tanduk. Sendi éta nyatana basa Sunda!

Jaman ayeuna konsep nyunda tangtu kudu diséréd. Sacara nyantika urang tangtu teu bisa ngondisikeunana, komo deui kalayan dipaksa, supaya urang Sunda bisa nyunda dina harti siga jaman baheula.

Kumaha bisana urang meredih barudak ngora jaman ayeuna kuliah kalayan maké calana pangsi, kaméja kamprét, iket barangbang semplak, jeung mawa laptop ngagunakeun kanjut kundang.

Urang ogé henteu mungkin masang beungeut sangar nalika para nonoman ngadéngékeun lagu-lagu milik Nining Meida AS ku basa Sunda tapi dipirig ku musik diatonis.

Tuluy naha aya syarat pangiritna supaya urang Sunda disebut nyunda? Aya, nyaéta lamun manéhna daék ngagunakeun basa Sunda waktu “berkomunikasi” jeung sasama urang Sunda.

Tangtu dina konteks “tepat waktu sesuai tempat”.

Kajaba sendi agama, sabenerna sikep nyunda bisa dibalikkeun kana konsep awalna. Tangtu baé saluyu jeung babasan “nincak hambalan” saluyu jeung prioritas.

Jeung prioritas ayeuna nyaéta ngupayaken nyegah sangkan basa Sunda henteu leungit lebih ilang tanpa karana. Ieu penting pisan ngingetkeun yén basa téh syarat minimal manusa Sunda bisa disebut nyunda.

Kacindekanana: Syarat minimal hiji jelema disebut nyunda nyaéta daék ngomong ku basa Sunda.

Kukituna dina hal Nyunda, penting pisan ngasupkeun wajibna atikan basa Sunda di sakola-sakola. Sabab adeg-adeg Nyunda téh sakurang-kurangna nyaéta parigel cumarita ku basa Sunda. Cumarita jeung nulis.

NYAKOLA

Salah sahiji hal anu mindeng para guru mangsa kiwari jadi dumareuda nyaéta nalika ditanya ngeunaan fungsi institusi sakola.

Sebenerna basajan pisan, fungsi sakola nyaéta pikeun ngawangun paripolah! Anu antukna aya kaitanana jeung ieu téh geus lila pisan sabenerna urang Sunda miwanoh kana palasipah sakola.

Sakola ngarupakeun paripolah atawa sikep akademis anu kacida jelas tungtunanana dina Al Qur’an.

“Jeung mangkadé anjeun ulah nurutan (migawé) sarupaning perkara anu anjeun henteu miboga élmuna, saenyana pangrungu, paninggal, jeung haté sakumna bakal dipénta tanggung jawabna.” [al Isra:36]

Pangjéntré palasipah sakola nyaéta kumaha urang dina maripolah sapopoéna, pangpangna dina migawé hiji perkara, kudu dumasar kana disiplin élmu anu jelas.

Patani jeung élmu tanina, politisi jeung élmu politikna, tentara jeung ilmu militerna, padagang jeung élmu dagangna, guru jeung élmu atikanana, jeung sajabana.

Manusa nu nyakola bakal katinggali ogé dina mangsa manéhna ngomong atawa nepikeun hiji argumen. Sabab didasaran ku élmu satuluyna argumen-argumen atawa kekecapanana bisa babari dipiharti ku péhak lian.

Sikep nyakola ogé bakal nyegah urang gampil dihasut atawa diprovokasi. Manusa anu nyakola bakal nalungtik jeung nimbang-nimbang saasak-asakna dina mangsa narima pangajak pikeun ancrub kana salah sahiji pasualan atawa kaayaan.

Sikep nyakola mawa urang kana kaayaan pinuh ku panimbang-taraju jeung pinuh ku panalungtikan dina harti anu positif.

Sahadé-hadéna institusi nu pangwangun sikep nyakola (idealna) nyaéta sakola formal. Parandéné kitu ieu lain “harga mati”.

Henteu saeutik anu mampuh ngawasa sarupaning kaahlian tanpa ngaliwatan margana sakola. Jadi, dina kaitan kaayeunakeun, sikep nyakola henteu kudu “berbanding lurus” jeung kahontalna daria sakola.

Kacindekan: Sikep nyakola nyaéta paripolah dumasar kana skala kepinteran intelegensia (IQ).

Dina hal Nyakola, wajib urang Sunda sakola sakurang-kurangna nepika SMU. Pikeun rahayat Sunda nu teu mampuh, perlu disayagakeun sakola gratis

NYANTIKA

Nyantika asalna tina kecap santika anu hartina atikan. Dina konteks ieu nyaéta atikan anu gembleng anu henteu ngan dihontal ngaliwatan marga daria sakola.

Sikep nyantika miboga dangiang anu béda dibandingkeun jeung sikep nyakola. Lamun sikep nyakola boga tujuan dina kamampuhan intelegensi ari sikep nyantika mah nekenkeun dina pangawasaan rasa/emosional.

Jalma anu miboga sikep nyakola tanpa diiringkeun ku sikep nyantika bakal jadi jalma sombong, egois, jeung arogan atawa merekedeweng.

Sikep nyantika nyaéta saluyu jeung dawuhan Allah swt dina Al Quran:

“Sakumna (manusa) ka jalan Rabb-anjeun jeung hikmah atikan anu hadé jeung tolak maranéhanana ku cara anu hadé” (Q.S. An-Nahl : 125).

Sacara operasional, urang Sunda miboga sawatara babasan anu sabenerna sacara universal ngarujuk kana ayat di luhur.

Babasan saperti malapah gedang jeung caina hérang laukna beunang nyaéta salah sahiji contona. Paribasa atawa babasan éta mangrupa pesen turun-tumurun subagé “pusaka” malahmandar urang Sunda ngajauhan tina sikep konfrontatif anu tangtu bakal ngahasilkeun kontra produktif.

Mangabad-abad lilana nyatana urang Sunda aya dina cita-rasa anu luhur dina hal human relation. Sahiji ajén/nilai anu perlu dilestarikeun sakuat tanaga.

Kacindekan : Sikep nyantika nyaéta paripolah anu dumasar kana skala kapinteran emosional (EQ).

Pikeun nyantika, urang Sunda perlu ngayakeun gerakan “Santikaning Sunda”, di antarana méré béasiswa husus pikeun insan-insan Sunda anu onjoy atawa punjul di saluhureun rata-rata.

Kukituna dipiharep lahirna para inohong Sunda mangsa ka hareup ladang tina santikaning tadi. Santikaning Sunda wujudna bisa rupa-rupa, prinsipna mah kumaha carana méré lolongkrang anu leuwih gedè ka insan-insan Sunda nu mibanda bakat punjul pikeun dioptimalkeun.

NYANTANA

Nyantana nyaéta paripolah saurang PERWIRA, dina basa Sunda disebut SANTANA. Falsafah Kapemimpinan Dina Masyarakat Sunda numutkeun naskah Kanda Ng Karesian kieu:

Parigeuing

Parigeuing myaéta falasifah kapamingpinan di masyarakat numutkeun Naskah Kuna Sanghyang Siksa Kanda Ng Karesian.

Dina naskah ieu aya pituduh (guidance) tur paripolah sarta karma kumaha lamun hijji jalma jadi pamingpin di masyarakat zaman harita.

Parandéné kitu, ieu pituduh tetep bakal gedé gunana pikeun para pamingpin mangsa kiwari.

Keur ngalaksanakeun Parigeuing urang kudu ngalaksanakeun heula falasifah nu disebut Dasa Pasanta hartina “Sapuluh Paningtrim Haté” nu ngandung makna pikeun ningtrimkeun hate jélma nu diparéntahna dina ngalaksanakeun pagawéan sangkan ikhlas kalawan sumanget anu mahabu.

Kasapuluh paningtrim ieu bakal dibabarkeun di handap ieu.

Naskah:

“Parigeuing ma ngaranna bisa nitah bisa miwarang, ja sabda arum wawangi, nya mana hanteu surah nu dipiwarang ja katuju nu beunang malabuh siloka”

Tarjamahna:

Parigeuing hartina maréntah, bisa dititah karana kekecapanana nu hadé tur soméah, antukna teu ngaakibatkeun jalma nu dititah ngarasa horéam, maranéhna kapangaruhan ku hasil neuleuman perlambang atawa siloka.

DASA PASANTA

1. GUNA : Guna hartina Wijaksana, écésna yén jalma anu diparéntah kudu ngarti kana mangfaatna sarta faédahnya tina naon anu diparéntahkeun.

2. RAMAH : Paréntah kudu ditepikeun kalawan wajar tur sopan, ramah-tamah, ngabudi, antukna anu diparéntah ngarasakeun dibéré pangajén subagé manusa nu boga ajén-diri.

3. HOOK : Hook hartina “kagum”, paréntah kudu ditarima ku anu diparéntah siga perkara anu pikaresepeun, ieu kusabab kamampuhan nu maréntah nu disebut “diplomasi”.

4. PESOK : Pesok hartina bogoh (memikat hati), paréntah kudu ditepikeun ku cara anu narik haté antukna bisa nimbulkeun rasa kareueus dina haténa.

5. ASIH : Asih hartina nyaah, kudu diusahakeun yén nu diparéntah ngarasakeun yén inyana bagéan tina diri anu méré paréntah, antukna ngilu tanggung-jawab kalawan ikhlas tur sagemblengna.

6. KARUNYA : Karunya, paréntah ieu kudu dirasakeun kawas rasa pikarunyeun (belas kasihan) tur ngarupakeun hiji kurnia kapercayaan sarta kamampuhan dirina.

7. MUKPRUK : Mukpruk hartina ngolo, écésna saurang pemingpin kudu pinter ngolo-ngolo, antukna ngakibatkeun yén peréntah ieu dilaksanakeun kalawan henteu ngarasa dipaksa atawa kapaksa tapi jadi hiji kawajiban anu kudu dilaksanakeun.

8. NGULAS : Ngulas hartina ngabahas atawa menganalisa, écésna pamingpin kudu bisa méré ulasan atawa komentar (tanggapan) kana hiji pagawéan anu dilaksanakeun “bawahan” ku cara anu wijak.

9. NYECEP : Nyecep hartin muji, méré pujian ku kekecapan nu nyecep/tiis anu bisa ningtrimkeun haté.

10. NGALA ANGEN : Ngala Angen hartina ngala haté, bisa narik simpati “bawahan” kalawan cara ngarajut silaturahmi anu wajar anu bisa nimbulkeun rasa kasatiaan (loyal) ka pamingpinna.

Salah-sahiji sikep nyantana anu arang langka dipibanda ku bangsa urang nyaéta teuneung mundur saupama gagal.

Dina hal ieu urang Sunda kudu jadi conto pikeun sélér bangsa. Salah-sahiji sikep nyantana anu arang langka dipibanda ku bangsa urang nyaéta teuneung.éDina hal ieu urang Sunda kudu jadi conto pikeun sélér bangsa séjén di Nusantara.

Tah ieu anu ku bangsa Jepang disebut BUSHIDO, di urang mah NYANTANA.sa

NYANTRI

Istilah “nyantri” miboga konotasi jeung manusa anu nalungtik élmu agama Islam di pasantrén. Perkara ieu masih ngarupakeun paradigma di masyarakat urang ngingetkeun ayana dikotomi antara definisi sakola jeung definisi pasantrén.

Teu babari dina meresihan paradigma ieu sanajan ayeuna geus loba pasantrén modern anu sacara komprehensif henteu ngan wungkul ngajarkeun imtaq (iman jeung taqwa) tapi ogé iptek.

Mangka dina konteks ieu sim kuting kudu “ngéléhan” tina paradigma umum anu nempatkeun pasantrén subagé lembaga atikan anu orientasina ngan kana imtaq wungkul.

Iman jeung taqwa nyaéta parameter sakaligus barometer Islam anu “berbanding lurus”. Beuki luhur kadar imanna beuki deukeut kataqwaanana.

Kitu deui sabalikna. Taqwa mindeng dikaitkeun jeung Allah sarta iman. Malahan taqwa téh mimitina mah tina iman.

Taqwa tumuwuh tina iman. Iman nyaéta perkara asas anu perlu dipelak dina haté manusa leuwih ti heula.

Nalika iman anu dipelak geus sajati, kakara bakal lahir taqwa di jero diri manusa éta. Sabab iman téh umpak-umpakan, teu sakabéh hambalan bisa ngahasilkeun taqwa.

Manusa anu iman can tangtu taqwa. Tapi manusa anu taqwa pasti iman.

Taqwa nyaéta kumpulan sakabéh kahadéan anu dina hakékatna ngaripakeun paripolah manusa dina ngungkungan dirina tina hukuman Allah sarta kataatan sagemblengna ka Allah.

Asal-usul taqwa nyaéta ngajaga tina kamusyrikan, dosa jeung kajahatan sarta perkara anu matak cangcaya (syubhat).

Kacindekanana: Sikep nyantri nyaéta paripolah dumasar kana iman jeung taqwa (imtaq). Dina élmu psikologi ngadeukeutanana nyaéta ku sikep yang dumasar kana skala kapinteran spiritual (SQ).

Kumaha kaayaan koruptor nagara urang, para Koruptor sangeunahna kumelendang meres harta nagara, lamun kajiret hukumanana kacida hampangna malahan anu loba anu leupas.

Sabalikna rahayat anu sakitu beuratna nyiar kipayah pikeun ngabayuan kulawargana diantep tanpa aya pangwalesan atawa imbalan ti Nagara!

Mangka pantes nagara aya dina kaayaan pikamelangeun, koruptor beuki mahabu, akhlak pamingpin kacida ngérakeunana, malahan Pamingpin pangluhurna ogé kawas “banci” teu boga kawani dina ngoméan kaayaan kawas kieu.

Dina tungtung naskah Dasa Plasenta di luhur aya kalimah anu unina kieu:

nya mana hanteu surah nu dipiwarang ja katuju nu beunang malabuh siloka”

hartina:

maranéhanana kapangaruhan ku hasil neuleuman perlambang atawa siloka.

Kecap konci nu bakal dibahas nyaéta “perlambang” atawa “siloka” (Simbol). Naskah saterusna ngébréhkeun kieu:

Tah ieu amsal atawa silokana: emas, perak, permata, inten, éta nu disebut “caturyogya” atawa “opat perkara pinuji”.

Opat perkara pinuji saterusna dijabarkeun kawas kieu:

Emas: hartina ucapan nu bener tur keuna, atawa lima aksara (pancaaksara).
Perak hartina tingtrim, hadé tur bagja.
Permata, hartina hirup dina kaayaan caang-padang, sugema tur laluasa.
Inten, hartina babari seuri, gampil imut, tur hadé haté.

PANAMBIH : PANGIMBUHNING TWAH

Salian ti Parigeuing jeung Dasa Pasanta, aya nu disebut Pangimbuhning Twah, nyaéta pituduh tatakrama dina hirup kumbuh sangkan manusa hirup boga dangiang (bertuah).

Bisa dihartikeun yén Pangimbuhning Twah hiji Panambah pikeun ngahontal pamor. Sagemblengna mah aya dua belas sangkan jadi pituah keur urang.

Kadua belas panambah ieu kayaning:

1. EMÉT (saeutik) hartinya kudu ngagunakeun hiji perkara ku cara saeutik-saeutik (ngahémat) sangkan kapaké kalawan hadé tur henteu hambur atawa konsumtif jeung kaleuleuwihi.

2. IMEUT hartina taliti atawa cermat, gawékeun hiji perkara ulah aya nu tinggaleun atawa nyésa.

3. RAJEUNRajeun hartina rajin, kudu pinter ngamangfaatkeun waktu:

4. LEUKEUN hartina tekun, digawé kalawan tekun sangkan meunang hasil anu hadé.

5. PAKAPRADANA hartina pantes atawa payus, harmonis dina maké. (dangdan).

6. MAROGOL-ROGOL maksudna boga niat sarta sumanget sangkan maju, sumanget embung éléh.

7. PURUSA NING SA hartina miboga jiwa pahlawan, nangtung panghareupna dina nyanghareupan kasulitan, teu pernah nyalahkeun batur, miheulakeun tulung ka batur.

8. WIDAGDA hartina wijaksana, pikiran tur rarasaanna kudu aya dina kasaimbangan, mikir kalawan bersih tur adil.

9. GAPITAN hartina wani korban demi kayakinan dirina.

10. KARAWALÉYA nyaéta dermawan, resep tutulung ka jalma.

11. CANGCINGAN hartina gesit, teu talangkeé dina migawé hiji perkara, teu talangké tur henteu males.

12. LANGSITANhartina binangkit, rapékan, loba kaakhlian.

Sakitu anu bisa dikahareupkeun ku sim kuring dina enggoning mepekkan TANGTUNGAN KI SUNDA, dumasar kana titinggalan karuhun dina sawatara tulisan kuna nu kapanggih ku sim kuring.

Ku: Rahyang Ajarwangi